HISTORIA DOŚWIADCZALNYCH WARSZTATÓW LOTNICZYCH
por. Jan GĘBICKI


1901-1940 - kierownik kontroli fabrycznej, pilot doświadczalny

 

Jan Gębicki urodził się 5 kwietnia 1901 roku w Warszawie przy ulicy Wielkiej jako syn Zdzisława i Zofii Aleksandry z domu Jeziorańskiej1. 19 maja został ochrzczony w kościele Wszystkich Świętych przy placu Grzybowskim. Miał o dwa lata starszą siostrę Wandę Zofię. Uczęszczał do Zakładu Naukowego Edwarda Rontalera. Szkoła ta, znajdująca się do roku 1911 przy ówczesnej ulicy Kaliksta 8 (obecnie Śniadeckich), a następnie przy ulicy Pięknej 46, podlegała rosyjskiemu Ministerstwu Skarbu co dawło jej wiele swobody i pozwalało na to by wykłady były prowadzone po polsku.

11 listopada 1918 roku Jan Gębicki wstąpił na ochotnika do Wojska Polskiego. Początkowo przydzielono go do stacjonującego na Mokotowie Batalionu Uzupełnień Lotnictwa, gdzie przez około dwa miesiące służył jako wartownik. Wkrótce zdał egzamin na mechanika płatowcowego i 20 stycznia następnego roku został przeniesiony do kompanii mechaników, która przydzieliła go do Szkoły Lotniczej w Warszawie. Tu zajmował się obsługą samolotów. Jeszcze w tym samym roku zdał maturę, a następnie 24 sierpnia 1919 roku został uczniem-pilotem we Francuskiej Szkole Pilotów. Ukończył ją w stopniu kaprala. 11 listopada tego samego roku trafił do Niższej Szkoły Pilotów w Krakowie. We wrześniu 1920 roku Szkołę przeniesiono do Bydgoszczy. Tam 1 grudnia nastąpiło połączenie z Francuską Szkołą Pilotów. W ten sposób powstała Niższa Szkoła Pilotów w Bydgoszczy. Jan Gębicki ukończył ją 25 kwietnia 1921 roku. Kolejnym etapem szkolenia był trzymiesięczny kurs w Wielkoposkiej Szkole Podchorążych Piechoty w tym samym mieście, który lotnik odbył w okresie od 12 maja do 27 sierpnia 1921 roku. Zdobyte doświadczenie i wiedza pozwoliły Janowi Gębickiemu na wstąpienie do Wyższej Szkoły Pilotażu w Grudziądzu. gdzie przez trzy miesiące doskonalił swoje umiejętności w pilotażu. Już wtedy musiano w nim dostrzec zdolnego pilota, gdyż po ukończeniu kursu pozostał w szkole na kolejne dziewięć miesięcy pracując w niej jako instruktor. 5 października 1922 roku otrzymał stopień podporucznika.

Pierwszym przydziałem po zkończeniu pracy w grudziądzkiej szkole była borykająca się wówczas z trudnościami sprzętowymi 6 Eskadra Wywiadowcza 2 Pułku Lotniczego w Krakowie. Eskadra ta, zwana "lwowską", była najstarszą jednostką lotniczą w Polsce. Swoją działalność rozpoczęła na podlwowskim lotnisku Lewandówka w pierwszych dniach listopada 1918 roku biorąc czynny udział w Obronie Lwowa. 1 października 1923 roku Jan Gębicki awansował na porucznika pilota. W listopadzie tego samego roku pożegnał się z krakowską jednostką i został przydzielony do 1 Pułku Lotniczego w Warszawie, gdzie służył najpierw w 12 Eskadrze Wywiadowczej a potem w 7 Eskadrze Myśliwskiej im T. Kościuszki. W lipcu 1925 roku miał wypadek w którym doznał połamania nóg. Do listopada przebywał w szpitalu okręgowym w Warszawie, po czym powrócił do służby w eskadrze. Podczas przewrotu w maju 1926 roku lotnik otrzymał ranę postrzałową.

1 kwietnia 1927 roku Jan Gębicki został słuchaczem Instruktorskiego Kursu Strzwlania i Bombardowania w Grudziądzu. Po jego zakończeniu w lipcu tego samego roku powrócił do 7 Eskadry Myśliwskiej. Nie trwało to jednak długo, gdyż już w sierpniu został przeniesiony do Poznania gdzie pełnił obowiązki dowódcy jednej z eskadr myśliwskich 3 Pułku Lotniczego. Tak było aż do 27 marca 1928 roku kiedy to będąc ponownie w stolicy rozpoczął służbę w 111 Eskadrze Myśliwskiej. Niebawem czekała go jednak kolejna zmiana - 5 listopada tego samego roku został instruktorem w Centrum Wyszkolenia Podoficerów Lotnictwa w Bydgoszczy. Nowa, stabilna praca pozwoliła lotnikowi poświęcić więcej czasu na życie rodzinne. 8 grudnia 1929 roku Janowi Gębickiemu i jego żonie Jadwidze2 urodził się syn Janusz. Półtora roku później - 16 kwietnia 1931 roku - państwo Gębiccy doczekali się kolejnego potomka, któremu dali na imię Andrzej. Stanowisko instruktora Jan Gębicki zajmował do końca marca 1934. Następnego dnia rozpoczął Kurs Oficerów Technicznych, który potrwał do końca września. Po jego ukończeniu został kierownikiem Nadzoru Technicznego 4 Pułku Lotniczego w Toruniu. W maju 1935 roku zakończył pracę w pułku i pozostawał w dyspozycji D.O.K. Toruń.

W listopadzie 1935 roku, po ponad siedemnastoletniej czynnej służbie wojskowej, Jan Gębicki został przeniesiony w stan spoczynku i podjął pracę w Doświadczalnych Warsztatach Lotniczych jako kierownik kontroli fabrycznej. Wkrótce przejął też od Kazimierza Chorzewskiego obowiązki pilota doświadczalnego3. W okresie tym mieszkał wraz z żoną i synkami w Warszawie przy ulicy Skolimowskiej 3. Jego praca dawała mu możliwość robienia weekendowych wycieczek lotniczych wraz z rodziną. Latał nie tylko po Polsce. Jako lotniczy turysta odwiedzał także Francję, Włochy, północne Niemcy, Rumunię, Jugosławię, Szwajcarię, Szwecję i Danię. Znał dobrze języki rosyjski i francuski. Nieco słabiej posługiwał się niemieckim.

Rano 25 października 1938 roku Jan Gębicki wystartował na RWD-13S SP+BJM do Radomia. Jako pasażer towarzyszył mu delegat LOPP Jerzy Rieger. Po dolocie do miasta, samolot zatoczył krąg nad Placem Wytwórni Broni, gdzie w obecności ministra komunikacji Juliusza Ulrycha obochodzono Święto Kolejarza, a następnie skierował się na lotnisko w Sadkowie i o godzinie 10-tej wylądował przed zgromadzoną piętnastotysięczną publicznością. Wśród tak licznie przybyłych mieszkańców Radomia większość stanowili Żydzi. Część z nich była pracownikami żydowskiej Fabryki skór "Ludowika" Matias Hendler i spółka, która ufundowała przyprowadzoną z Warszawy maszynę. Nie zabrakło również przedstawicieli LOPP, władz miasta oraz wojskowych. Nastąpiło uroczyste przekazanie RWD-13S dowódcy lotniska w Sadkowie z przeznaczeniem dla 2. Pułku Lotniczego. Przemówienie na cześć Armii Polskiej wygłosił współwłaściciel garbarni, dr Maks Hendler. Na zakończenie uroczystości Jan Gębicki wykonał lot pokazowy nowego samolotu. Pasażerem był dyrektor Towarzystwa Przemysłowców Ziemi Radomskiej, inż. Włoczkowski.

W maju 1939 roku Jan Gębicki otrzymał orzeczenie o zdolności do służby liniowej jako pilot komunikacyjny. Na początku lipca dokonał oblotu pierwszego seryjnego egzemplarza RWD-21 noszącego rejestrację SP-BRE. Również ostatnia maszyna tego typu, SP-BRM, wykonała tuż przed wybuchem wojny swój pierwszy lot prowadzona przez Jana Gębickiego. Pośród innych samolotów, które oblatał było między innymi kilka RWD-17 (SP-BOL, SP-BOP, SP-BOT, SP-BOW, SP-BOX i SP-BOZ) oraz RWD-13 (SP-BTH i wojskowy o nr fabr. 318). 30 sierpnia otrzymał niebieską kartę moblizacyjną, zostając tym samym wyreklamowanym z wojska do fabryki DWL.

Od 2 września 1939 roku brał udział w ewakuacji samolotów RWD znajdujących się na terenie Warsztatów w chwili wybuchu działań wojennych. Z Okęcia przez Bielany, Młociny, Lublin i Stanisławów dotarł lotem na lądowisko Markowce, skąd 14 września odleciał wraz z częścią swoich kolegów do Bukaresztu. Był kierownikiem pierwszej grupy pracowników DWL, która 8 października wyjechała pociągiem ze stolicy Rumunii i przez Belgrad dotarła do Aten. Razem z Janem Gębickim jechali m.in. Leszek Dulęba, Jerzy Drzewiecki i Stefan Lachky. 15 października pragnącym dotrzeć do Wielkiej Brytanii podróżnikom udało się dostać na pokład odpływającego z portu w Pireusie statku "SS Pułaski", który przywiózł ich 23 października do Marsylii, skąd przedostali się do Paryża. Tu Jan Gębicki zgłosił się 26 listopada 1939 roku do stacji zbiorczej na Le Bourget, gdzie został przyjęty do Oddziałów Polskich we Francji. Jego pobyt w tym kraju nie trwał jednak długo, gdyż już 7 grudnia, wraz z Eugeniuszem Przysieckim oraz trzynastoma innymi polskimi lotnikami, znalazł się w brytyjskim Eastchurch, gdzie wstąpił w szeregi RAF (nr sł. 76605). Wkrótce otrzymał przydział do 300 Dywizjonu Bombowego Ziemi Mazowieckiej.

Jan Gębicki

Dywizjon ten, dowodzony przez byłego dyrektora PLL "Lot" ppłk. pil. Wacława Makowskiego, rozpoczął działalność w dniu 1 lipca 1940. Jan Gębicki wraz z innymi polskimi lotnikami rozpoczął szkolenie na samolotach Fairey Battle. 7 września ogłoszono pogotowie operacyjne, a dotychczasowe treningi załóg zostały ograniczone. Spowodowane to było decyzją Bomber Command o użyciu dywizjonu do ataków na siły niemieckie przygotowujące się u wybrzeży Francji do inwazji na Wielką Brytanię. Początkowo pierwszy lot bojowy planowano na 12 września, ale ze względu na niedogodne warunki pogodowe postanowiono opóźnić wykonanie operacji. Ostatecznie swój chrzest bojowy jednostka przeszła 14 września wykonując razem z trzema załogami 301 Dywizjonu Bombowego bombardowanie barek inwazyjnych w Boulogne.

Kpt. Jan Gębicki wykonał swój pierwszy lot bojowy następnego dnia. O godzinie 1905 pilotowany przez niego Battle L5356 (BH-R) wzbił się w powietrze i obrał kurs na Boulogne. Razem z nim lecieli st. sierż. obs. Edward Morawa i kpr. r/op. strz. Tadeusz Egierski. Co ciekawe, w tej samej wyprawie bombowej wziął także udział lecący na Battle L5530 (BH-A) kpt. pil. Stefan Kryński, były adjutant Prezydenta RP Ignacego Mościckiego, członek Aeroklubu Gdańskiego, który półtora roku wcześniej wraz z dr Eugeniuszem Przysieckim wykonał na RWD-13 lot z Warszawy do Teheranu. Samolot Gębickiego dotarł nad cel o 2043 i nurkując z 7500 do 5000 stóp przez pięć minut bombardował barki. Jednocześnie ostrzelano reflektory. Powrót na macierzyste lotnisko Swinderby nastąpił około godziny 23.

Kolejny lot bojowy kpt. Jana Gębickiego i jego załogi odbył się w nocy z 25 na 26 września. Tym razem przydzielono im Battle'a L5499 (BH-Y). Celem wyprawy były niemieckie jednostki nawodne koło Ostendy. Maszyna wystartowała z lotniska o 305. Nad celem napotkano silną obronę przeciwlotniczą. Mimo to bombardowania udało się dokonać, a po jego wykonaniu pilot zauważył eksplozje. Po czterech godzinach lotu Battle powrócił do bazy.

Do swojego trzeciego i zarazem ostatniego lotu bojowego kpt. Jan Gębicki wystartował z lotniska Swinderby 13 października 1940 roku o godzinie 1740. Celem wyprawy było ponownie bombardowanie Boulogne. W drodze powrotnej lotnicy napotkali mgłę. Dwukrotna próba lądowania w Newton nie powiodła się. Pomimo zagrożenia spotkaniem z samolotami Luftwaffe, postanowiono spróbować dolecieć do lotniska macierzystego. Niestety, z powodu wyczerpania się zapasu paliwa, o godzinie 2155, doszło do przeciągnięcia maszyny. Pozbawiony dostatecznej siły nośnej Battle wszedł w lot nurkowy i pikując ku ziemi rozbił się w okolicach miast Oxton i Calverton w hrabstwie Nottingham. Cała załoga zginęła. Do celu zabrakło zaledwie 22 mil. Jan Gębicki pochowany został na cmentarzu w Southern West Bridgford, grób nr 62A, sekcja T25.

Symboliczny grób Jana Gębickiego znajduje się na Cmentarzu Stare Powązkowski w Warszawie (kwatera 30, rząd 3, miejsce 13).

 

Przypisy:

1 Jan Gębicki był bratem ciotecznym Jana Nowaka (Zdzisława Antoniego) Jeziorańskiego.

2 Jadwiga Maria z Sikorskich Gębicka zmarła 19 maja 1987 roku w Londynie w wieku 80 lat.

3 W latach trzydziestych pilota doświadczalnego określano mianem "pilot oblatujący".

 

Czasopisma:

Nasz Przegląd - 30.09.1938

Nowy Dziennik - 28.09.1938

Trybuna nr. 9 - 30.09.1938

 

 

Teksty i opracowanie: (c) 2010-2017, Robert Gujski.
Wszelkie prawa zastrzeżone. Wszelkiego rodzaju kopiowanie, bez zgody autora, zabronione.