Wojna
1939 - 1940

W dniu 1 września na terenie Doświadczalnych Warsztatów Lotniczych znajdowały się następujące samoloty:

 

Numer fabryczny Typ samolotu Znaki rejestracyjne Uwagi 72 RWD-20 - prototyp, bez silnika 92 RWD-11 SP-ASX prototyp, uszkodzone podwozie 164 RWD-13 SP-BFK    19-1 RWD-19 SP-BPD prototyp, uszkodzony 21-1 RWD-21 SP-BPE prototyp 254 RWD-17 SP-BMX prototyp 19-1 RWD-19 SP-BPD prototyp, uszkodzony 278 RWD-13 T/S SP-BJU samolot Aeroklubu Warszawskiego   287 RWD-13 T/S SP-BJM samolot Aeroklubu Krakowskiego   289 RWD-17 bis SP-BOW    298 RWD-17 bis SP-BOY    299 RWD-17 SP-BOZ    307 RWD-13 SP-BTH    311 RWD-17 W - dla wojska  312 RWD-17 W - dla wojska  313 RWD-17 W - dla wojska  314 RWD-17 W - dla wojska  315 RWD-17 W - dla wojska  331 RWD-21 SP-BRH   335 RWD-15 bis SP-KAT   337 RWD-15 SP-ALA po oblocie

 

Prototyp RWD-23 (SP-BPO) znajdował się w Instytucie Technicznym Lotnictwa, sąsiadującym z D.W.L.

Tego dnia lotnisko Okęcie było po raz pierwszy bombardowane w godzinach popołudniowych. Uszkodzeniu uległo jedynie pole wzlotów. Oznaczało to jednak, że istnieje zagrożenie dla budynków Warsztatów, tym bardziej, że prócz D.W.L. i I.T.L. na Okęciu usytuowane były cywilny i wojskowy port lotniczy, baza Polskich Linii Lotniczych "Lot", fabryka silników oraz wytwórnia płatowców Państwowych Zakładów Lotniczych.

W sobotę drugiego września samoloty RWD-17 W przeznaczone dla wojska (nr fabr. 311, 312, 313, 314 i 315) przeleciały z Okęcia na Bielany. Ponieważ lotnisko Okęcie było stale zagrożone bombardowaniami, dalsza praca w budynkach Warsztatów stała się praktycznie niemożliwa. Nie mając żadnych dyrektyw postępowania na wypadek wojny, dyrekcja D.W.L. postanowiła na własną rękę poszukać nowego, bezpiecznego i dobrze ukrytego miejsca, gdzie można by było umieścić biuro konstrukcyjne, warszaty oraz samoloty.

Nazajutrz trzeciego września, Jerzy Wędrychowski udał się wraz z Antonim Kocjanem do pałacu Brüla na Młocinach, dokąd postanowiono przenieść wyposażenie Warsztatów. Zabudowania pałacu mieszczącego restaurację i lokal rozrywkowy były dobrze ukryte a znajdująca się w pobliskim parku łąka doskonale nadawała się na lądowisko dla samolotów. Ewakuację wyposażenia warsztatów rozpoczęto jeszcze tego samego dnia. W tym samym czasie, na rozkaz Sztabu Generalnego, dr Eugeniusz Przysiecki wystartował z Warszawy na wojskowym RWD-13 (nr. fabr. 318) do lotu kurierskiego. Niestety jego samolot został zestrzelony nad Brześciem. Dalszy ciąg zadania oblatywacz D.W.L. wykonał na pobranym z bazy w Małaszewiczach Lublinie R-XIV (nr. 57-4) przywożąc bezpiecznie francuskiego oficera sztabu kpt. d'Amecourta z Brześcia do Warszawy.

W poniedziałek czwartego września nastąpiło przeniesienie Warsztatów na nowe miejsce. Do Młocin przeleciały wszystkie zdatne do lotu samoloty znajdujące się na terenie D.W.L. Niesprawne RWD-19 (SP-BPD), RWD-11 (SP-ASX) oraz pozbawiony silnika eksperymentalny RWD-20 zostały pozostawione na Okęciu. Pięć wojskowych RWD-17 W, ewakuowanych dwa dni wcześniej na Bielany zostało również przebazowanych na lądowisko w Młocinach. Decyzja o ewakuacji okazała się nadzwyczaj trafna. W niedługim bowiem czasie niemieckie bomby trafiły w dach nowej hali montażowej Warszatów, niszcząc prototypy RWD-19, RWD-20, oraz znajdującego się na ukończeniu RWD-18. W tym samym mniej więcej czasie bombowce niemieckie zapaliły prototyp RWD-23 znajdujący się na terenie I.T.L.

Wczesnym popołudniem piątego września dyrektor Jerzy Wędrychowski otrzymał od władz państwowych polecenie ewakuacji Warsztatów. Zapadła więc decyzja przeniesienia się do Lublina gdzie organizowano Centralne Warsztaty Lotnictwa Wojskowego. Razem z pracownikami D.W.L. postanowiono ewakuować kadrę kierowniczą oraz wykwalifikowany personel Warsztatów Szybowcowych Antoniego Kocjana, których Jerzy Wędrychowski był współzałożycielem.

Tego samego dnia Bronisław Żurakowski odleciał na RWD-21 w kierunku Lublina i już do zapadnięciu zmroku wylądował na lotnisku w Świdniku. Z braku wystarczającej ilości środków transportu ekipa pracowników D.W.L. została podzielona na dwie grupy. Pierwsza z nich, licząca około 150 osób miała pod kierownictwem Wacława Hańskiego i Stanisława Krowackiego podążać pieszo i na rowerach w kierunku Lublina. Reszta postanowiła odlecieć samolotami (m.in.: Jan Gębicki, Henryk Milicer, Eugeniusz Przysiecki, Jerzy Wędrychowski, Stanisław Rogalski z żoną oraz Bolesław Kocjan), bądź odjechać samochodami (m.in.: Jerzy Drzewiecki, Leszek Dulęba, Andrzej Anczutin, Stefan Lachky, bracia Głajowie oraz Madany).

6 września zespół D.W.L. opuścił Młociny. Grupa podążająca samolotami i samochodami dotarła do Świdnika. Nie udało jej się jednak nawiązać kontaktu z władzami państwowymi w Lublinie. Bronisław Żurakowski powrócił do Młocin i odprowadził lotem do Świdnika kolejny RWD-21. Dwa RWD-17 W (nr. fabr. 313 i 315) zostały przekazane wojsku. 313 uległ zniszczeniu, natomiast 315 trafił do Poznania, gdzie został odnaleziony bez skrzydeł w 1945 roku. Czy i w jaki sposób obydwa samoloty były wykorzystane podczas Kampanii Wrześniowej, nie wiadomo.

Grupa pracowników udających się do Lublina pieszo i na rowerach dotarła do Woli Guzowskiej koło Lubartowa. Tam zaszedł tragiczny wypadek: Wacław Hański wyprzedził resztę grupy w celu zorganizowania dla niej noclegu. Napotkawszy wkrótce patrol polskiej żandarmerii, został on omyłkowo wizięty za niemieckiego dywersanta i zabity bagnetem. W związku z zaistniałą sytuacją wysłano do Lublina rowerzystów z zadaniem odnalezienia administracji Doświadczalnych Warsztatów Lotniczych. Ponieważ kierownictwo D.W.L. znajdowało się w tym czasie w Świdniku, rowerzyści nie zdołali go odnaleźć i powrócili do Lubartowa. Wobec braku kontaktu z dyrekcją Warsztatów cała grupa uległa rozwiązaniu.

Z tych samych powodów Antoni Kocjan utracił kontakt z Jerzym Wędrychowskim i powrócił wraz z żoną do Warszawy.

Nie mając żadnych wskazówek od władz państwowych, pracownicy D.W.L. znajdujący się w Świdniku postanowili udać się na południe kraju i wkrótce dotarli do Stanisławowa (prócz Bronisława Żurakowskiego, który zdecydował się powrócić pieszo do Warszawy). W tym okresie Warsztaty przekazały co najmniej dwa ze swoich samolotów (SP-BMX i SP-BTH) lotnictwu wojskowemu. Na RWD-13 SP-BTH zamalowano cywilną rejestrację i naniesiono szachownice.

Czternastego września pierwsza grupa samolotów D.W.L. (SP-BOW, SP-BOZ, SP-BPE, SP-BRH, SP-ALA, SP-KAT oraz RWD-17 W nr fabr. 311) przeleciała z lotniska w Stanisławowie do Bukaresztu. Zagadkowy wydaje się fakt, że tego samego dnia w stolicy Rumunii wylądował RWD-13 noszący znaki SP-ATF i należący do Aerklubu Wileńskiego.

Dokładna data ewakuacji RWD-13 T/S SP-BJM nie jest znana.

Druga grupa samolotów (SP-BFK, SP-BMX, SP-BJU, SP-BOY, SP-BTH oraz RWD 17 W nr fabr. 312 i 314) dotarła do Rumunii 17 września. Tam, dzięki usilnym staraniom Jerzego Wędrychowskiego, samoloty będące własnością Doświadczalnych Warsztatów Lotniczych zostały sprzedane, często po bardzo niskiej cenie.

---

Na początku października pierwsza część ewakuowanych pracowników D.W.L. znalazła się Londynie. Byli wśród nich Jerzy Drzewiecki, Leszek Dulęba, Jan Gębicki, Stefan Lachky oraz grupa robotników. Natomiast Jerzy Wędrychowski, Stanisław i Lala Rogalscy oraz Eugeniusz Przysiecki pozostali jeszcze w Rumunii by sfinalizować sprzedaż samolotów na których przylecieli. Do stolicy Wielkiej Brytanii dotarli oni dopiero w styczniu następnego roku.

   

Teksty i opracowanie: (c) 2004, Robert Gujski.
Wszelkie prawa zastrzeżone. Wszelkiego rodzaju kopiowanie, bez zgody autora, zabronione.